เอกสารการจัดการความรู้ (Knowledge Management)

ชื่อเรื่อง : การเพาะเห็ดกระด้าง

เจ้าขององค์ความรู้ : นายสัมพันธุ์ ปัตตังเวสา

ที่อยู่        เลขที่ 90 หมู่ที่   4   บ้านพะไล  ตำบลบึงพะไล   อำเภอแก้งสนามนาง  จังหวัดนครราชสีมา 
เบอร์โทรศัพท์  087-4309346, 085-1021203

วัน เดือน ปี ที่ดำเนินการจัดการความรู้   27     มิถุนายน    2551

สถานที่ดำเนินการจัดการความรู้    จุดถ่ายทอดเกษตรผสมผสาน ศูนย์บริการและถ่ายทอดเทคโนโลยีการเกษตร
  ประจำตำบลบึงพะไล อำเภอแก้งสนามนาง  จังหวัดนครราชสีมา  

เห็ดกระด้างหรือเห็ดลม (เห็ดบด, เห็ดขอนดำ) ชื่อวิทยาศาสตร์  Lentinus  polychrous Berk.  เป็นเห็ดพื้นเมืองที่มีรสชาติดี เป็นเห็ดมีครีบที่มีหมวกดอกขนาดใหญ่ กว้าง 5 - 12  เซนติเมตร ก้านสั้น 1-2เซนติเมตร สีน้ำตาลถึงน้ำตาลปนดำ ในธรรมชาติ มักพบบนขอนไม้ล้มในตระกูลเต็งรังหรือไม้ใบกว้าง ดอกเห็ดอาจเกิดขึ้นเดี่ยว ๆ หรือขั้นซ้อนกันบนขอนไม้ มักพบเกิดขึ้นในช่วงฤดูร้อนต่อฤดูฝนหรือฤดูฝนต่อฤดูหนาว ที่อากาศกลางวันและกลางคืน อุณหภูมิต่างกันมาก ๆ เห็ดชนิดนี้ ดอกอ่อนจะนิ่ม เมื่อแก่จะเหนียวและแข็ง จึง สามารถเก็บรักษาไว้รับประทานได้นานข้ามปี เวลาจะนำมาปรุงอาหารก็นำไปแช่น้ำให้คืนสภาพ เหมือนเห็ดหูหนู เป็นเห็ดที่มี รสหวานกว่าเห็ดชนิดอื่น ๆ ในตระกูลเดียวกัน ดอกอ่อนนำไปแกงซุปหรือลาบให้ความรู้สึก ในการรับประทานคล้ายเนื้อสัตว์ คือกรุบเหนียว ลื่นลิ้น จึงเป็นที่นิยมรับประทานของคน ในภาคเหนือ และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ดังนั้นจึงเป็นพื้นที่ ๆ เป็นแหล่งผลิตด้วย ราคาของเห็ดกระด้างค่อนข้างสูง กว่าเห็ดพื้นเมืองชนิดอื่น ๆ ตกกิโลกรัมละ 70-200 บาท แล้วแต่ฤดูกาล เกษตรกรบางรายสามารถทำรายได้สูงกว่า 5 หมื่นบาทต่อเดือน เห็ดกระด้างเป็นเห็ดพื้นเมืองอีกชนิดหนึ่ง ที่ได้รับการพัฒนาเพื่อการเพาะเลี้ยงเป็นการค้า

เนื้อหา 
ลักษณะที่ตั้งของโรงเรือน

1. ทิศทางการสร้างโรงเรือนจะต้องไปในแนวที่แสงแดดส่องผ่านได้ตลอดตามแนวความยาวของโรงเรือน
2. ลักษณะดินบริเวณที่ตั้งโรงเรือนจะต้องเป็นดินทรายหรือถ้าหากไม่ใช่ดินทรายจะต้องนำดินทรายมาถมทับดินเดิมก่อน
3. จะต้องอยู่ใกล้แหล่งน้ำ ซึ่งอาจเป็นบ่อที่สร้างขึ้นเพื่อกักเก็บน้ำตามธรรมชาติจะดีที่สุด ไม่ควรใช้น้ำที่มีความเค็ม หรือน้ำประปาที่มีการผสมสารเคมี เช่นคลอรีน
4. อาจมีการปลูกต้นไม้ เช่นต้นสะเดา หรือปลูกพืชไร่ เช่นอ้อย ไว้รอบๆบริเวณโรงเรือนเพื่อช่วยต้านลมและนอกจากนี้สะเดายังมีฤทธิ์ป้องกันแมลงไม่ให้เข้ามาทำลายในบริเวณโรงเรือนเพาะเห็ดด้วย

ลักษณะ/สภาพโรงเรือน 

1. ขนาดโรงเรือน กว้าง 4 เมตร ยาว 10เมตร ความสูงด้านข้าง 1.60 เมตร ความสูงตรงกลาง 2.10 เมตร
2. ยกสูงจากพื้นประมาณ 20 เซนติเมตร
3. โรงเรือนแต่ละหลังควรอยู่ห่างกันอย่างน้อย 2 เมตร
4. ลักษณะหลังคาโรงเรือนควรใช้หญ้าคามุงเป็นหลังคาซึ่งไม่จำเป็นต้องยึดติดโดยถาวร แต่อาจจะใช้ไม้ไผ่มุเป็นโครงไว้ก่อนในลักษณะเป็นซี่ห่างๆ

การทำก้อนเห็ดกระด้าง
ส่วนผสม (สำหรับจำนวน 500-520 ก้อน)
ขี้เลื่อยไม้ยางพารา                                               1,600      กก.  
ปูนขาว                                                                                   3              กก.  
รำอ่อน(รำละเอียด)                                                             15           กก.         
ดีเกลือ                                                                                    1              กก.
ยิปซั่ม                                                                                    2              กก.
ปูนขาว                                                                                   2              กก.
ภูไมท์                                                                                    3              กก.         
อาหารเสริม                                                                          3-4          ช้อนโต๊ะ
แป้งข้าวเหนียว                                                                    3-5          ขีด

วิธีทำ
เกลี่ยขี้เลื่อยไม้ยางพาราลงบนพื้นปูนซีเมนต์ให้มีความหนาสม่ำเสมอจากนั้นนำส่วนผสมที่เหลือทั้งหมดโรยลงบนขี้เลื่อย แล้วคลุกเคล้าให้เข้ากัน      ปรับความชื้นของส่วนผสมด้วยน้ำให้อยู่ระหว่าง 65-75 % นำบรรจุลงในถุงพลาสติกสำหรับเพาะเห็ดที่เป็นถุงทนร้อน ขนาด 4 x 6นิ้ว  มีความหนา 0.10 มม.  หรือเป็นขนาดอื่นก็ได้ แล้วนำไป นึ่งที่อุณหภูมิที่ 100 องศา เป็นเวลา 3 ชั่วโมง (หม้อนึ่งความจุ 500 ก้อน) นำก้อนเชื้อที่นึ่งแล้วออกจากตู้ ทิ้งไว้ให้เย็น

การเขี่ยเชื้อลงถุงเห็ด

1. เชื้อเห็ดที่ใช้จะเป็นเชื้อเห็ดที่ซื้อมาจากจังหวัดกาฬสินธุ์ ขวดละ 8 บาท ซึ่งจะทำการเขี่ยเชื้อลงก้อนเห็ดได้ 40-50 ก้อน
2. วิธีการเขี่ยจะนำบริเวณปากขวดเชื้อไปลนไฟโดยใช้ตะเกียงแอลกอฮอล์สังเกตบริเวณรอบคอขวดจะใสขึ้นแล้วหยอดเชื้อลงบนก้อนเห็ด
3. จากนั้นนำสำลีที่ผ่านการนึ่งฆ่าเชื้อแล้วปิดทับก้อนเห็ดบริเวณที่หยอดเชื้อเห็ดลงไปแล้วปิดทับด้วยกระดาษหนังสือพิมพ์ที่ตัดขนาด 4 x 4 นิ้ว 1 แผ่น และตามด้วยการใช้ยางรัดบริเวณปากถุงเห็ด

การบ่มเชื้อ

1. นำก้อนเห็ดที่เขี่ยเชื้อลงแล้วไปบ่มเชื้อในโรงเรือน โดยลักษณะโรงเรือนจะต้องโปร่งอากาศสามารถผ่านได้ตลอด ปล่อยแสงแดดผ่านได้ปานกลาง อุณหภูมิที่เหมาะสมควรอยู่ที่ 35 องศาเซลเซียส
2. สังเกตบริเวณรอบๆโรงเรือนและก้อนเห็ด ระมัดระวังอย่าให้มีแมลงหรือมดเข้ามาทำลายก้อนเห็ดได้ หากพบว่าก้อนเห็ดมีมดและแมลงเข้าทำลายให้นำก้อนเห็ดก้อนนั้นออกจากโรงเรือนทันทีเพราะอาจจะกระจายไปสู่ก้อนเห็ดก้อนอื่นๆได้ซึ่งจะมีผลต่อการออกดอกของเห็ด
3. สังเกตว่ามีดอกเห็ดดันกระดาษออกมา(แสดงว่าพร้อมจะเข้าสู่ระยะการเปิดดอก) ใช้ระยะเวลาประมาณ 2 เดือน
4. ทำการกระตุ้นเห็ดโดยการคัดเลือกก้อนเห็ดที่สมบูรณ์ไม่มีการเข้าทำลายของมดและแมลงต่างๆ แล้วนำไปจัดวางในโรงเรือนใหม่อีกครั้ง
5. นำพลาสติกใสมากั้นด้านข้างบริเวณรอบๆโรงเรือนเพื่อเป็นการกักเก็บความชื้นไว้ภายในโรงเรือน
6. ทำการฉีดน้ำล้างทำความสะอาดก้อนเห็ดให้สะอาด
7. ทิ้งไว้ ระยะเวลา 7 วัน จึงทำการเปิดดอก

การเปิดดอกเห็ดกระด้าง

1. บริเวณหลังโรงเรือนจะต้องทำการคลุม 3 ชั้น ดังนี้ ชั้นที่ 1(ด้านใน) คลุมด้วยพลาสติกใส ชั้นที่2(ชั้นกลาง)คลุมด้วยผ้าซาแรนที่กันแสง 60-70% และชั้นที่ 3(ชั้นนอกสุด) นำพายหญ้าคามาคลุมทับอีก1 ชั้น
2. สำหรับโรงเรือนขนาด 4 x 10 เมตร 1 โรง จะต้องใช้ผ้าซาแรนขนาด 2 x 14 เมตร 2 ผืนมาเย็บติดกัน เพื่อให้มีส่วนที่เหลือยื่นมาคลุมด้านหน้าโรงเรือนโดยไม่จำเป็นต้องทำหน้าจั่วยื่นออกมาจากตัวโรงเรือน
3. ค่อยๆถอดคอขวดออกด้วยความระมัดระวัง และดึงถุงพลาสติกออกเล็กน้อยเพื่อให้สัมผัสอากาศ
4. เริ่มให้ความชื้นตามความเหมาะสม สังเกตดูหน้าก้อนเห็ดเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลดำหรือเกิดตุ่มดอกให้ใช้มีดโกนคมๆกรีดถุงพลาสติกออก โดยกรีดเลยไหล่ถุงออกประมาณ 1 ซม. ขั้นตอนนี้ใช้เวลาประมาณ 2-3 วัน หากก้อนเห็ดยังไม่เปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลดำหรือเกิดตุ่มดอก ให้รอจนมีลักษณะดังกล่าวก่อนจึงกรีดถุง มิฉะนั้นหน้าเห็ดจะตายด้าน จะออกดอกบริเวณขอบถุง ทำให้ผลผลิตต่ำ
5. รดน้ำให้ชุ่ม วันละ 3-4 ครั้ง ขึ้นอยู่กับสภาพอากาศ เห็ดจะเริ่มออกดอก
6. หลังเก็บดอกเห็ดชุดแรกแล้ว ให้รดน้ำตามปกติ ทำความสะอาดโรงเพาะเห็ด ตัดแต่งขาเห็ดให้สะอาด

การเก็บเกี่ยว
-      ลักษณะเห็ดที่สามารถเก็บได้จะมีลักษณะปลาย/ริมดอกบานออกไม่ม้วน สีบริเวณหน้าดอกเห็ดจะมีสีขาว  นวล
-      ลักษณะเห็ดที่ยังไม่สามารถเก็บได้ปลาย/ริมดอกยังม้วนอยู่ สีบริเวณหน้าดอกเห็ดจะมีสีเข้มกว่า ซึ่งถ้าอยู่ในระยะนี้ทิ้งไว้เพียง 2-3 ชั่วโมงก็ต้องทำการเก็บเห็ดทันทีหากทิ้งไว้นานกว่านั้นคุณภาพของเห็ดก็จะลดลง

ยังเก็บไม่ได้                            เก็บได้แล้ว 

การเก็บรักษา
หลังจากทำการเก็บเห็ดแล้วจะต้องทำการแช่เย็นหรือเก็บไว้ในที่เย็นทันที ซึ่งถ้าหากเก็บไว้ในที่เย็นจะสามารถเก็บเห็ดไว้ได้ประมาณ 6-7 วัน

ระยะเวลาตั้งแต่เริ่มเพาะจนถึงเก็บเกี่ยว
เก็บเกี่ยวครั้ง แรกใช้เวลา 2 เดือน 7 วัน หลังจากนั้นจะทำการเก็บเกี่ยวต่อไปได้อีก ประมาณ 8 เดือน โดย 1 เดือน จะเก็บเกี่ยวได้ประมาณ 3 ครั้ง ครั้งละ 70-200  กิโลกรัม /โรงเรือน(ขึ้นอยู่ฤดูกาล)

สถานที่จำหน่าย

1. ตลาดประปา จ.นครราชสีมา
2. ตลาดที่ อ. เมือง จ.ชัยภูมิ
3. ตลาดที่ อ.บัวใหญ่ จ.นครราชสีมา
4. จำหน่ายที่หน้าฟาร์ม

รายได้

1. ปัจจุบันราคาอยู่ที่ กิโลกรัมละ 70-90 บาท(ขึ้นอยู่กับฤดูกาล)
2. เห็ดที่เพาะ 1 โรงเรือน(ก้อนเห็ด 5,000 ก้อน) เก็บเห็ดตลอด 8 เดือน มีรายได้ 70,000 – 80,000 บาท

ข้อดีของการเพาะเห็ดกระด้าง

1. ดูแลรักษาง่ายไม่ยุ่งยาก และระยะเวลาที่เก็บผลผลิตได้ในแต่ละรุ่นก้อนเห็ดค่อนข้างนานคือ 8 เดือน
2. ราคาสูง
3. ตลาดยังมีความต้องการสูง
4. เหมาะกับการเพาะในพื้นที่เขตภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

ขัอจำกัดของการเพาะเห็ดกระด้าง
1.     ถ้าคนไม่มีประสบการณ์เพาะเห็ดเลย ควรเริ่มต้นจากการซื้อก้อนเห็ดสำเร็จที่หยอดเชื้อแล้วไปลองเลี้ยงดูก่อนดูแลรดน้ำให้ออกดอก ถ้าทำตรงนี้จนมีความชำนาญแล้วเราก็อาจจะซื้อก้อนเห็ดสำเร็จมาเปิดเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จนมั่นใจว่าสามารถผลิตก้อนเห็ดเองได้ จึงทำการผลิตก้อนเห็ดเอง
2.     ในบริเวณโรงเพาะเห็ดควรมีการขุดสระไว้สำหรับกักเก็บน้ำจากธรรมชาติเพื่อนำไปรดเห็ดจะทำให้คุณภาพและการออกดอกของเห็ดดีกว่าการใช้น้ำที่มีความเค็ม หรือน้ำประปาที่มีสารคลอรีนซึ่งถ้าใช้น้ำที่มีความเค็มหรือน้ำประปา จะทำให้ดอกเห็ดมีลักษณะหงิกงอ หรือไม่ออกดอกเลย

สรุป
                เนื่องจากการเพาะเห็ดกระด้างในปัจจุบันยังมีไม่มากนัก ส่งผลให้เป็นที่ต้องการของตลาดและมีราคาสูง ทั้งนี้สภาพแวดล้อม/ลักษณะภูมิประเทศ ของพื้นที่ในจังหวัดนครราชสีมา ก็มีความเหมาะสมต่อการเพาะเห็ดชนิดนี้ นอกจากนี้ในพื้นที่ของนายสัมพันธ์ ที่จำเป็นต้องมีการขุดบ่อเพื่อกักเก็บน้ำตามธรรมชาติมารดเห็ด ยังสามารถใช้เลี้ยงปลา และรดพืชผักอื่นๆในพื้นทำการเกษตร สามารถนำมาบริโภคในครัวเรือนและลดรายจ่ายสร้างรายได้เพิ่ม ซึ่งนำไปสู่การดำเนินชีวิตตามปรัญชาเศรษฐกิจพอเพียงอย่างยั่งยืนต่อไป